De levens- en groeifasen van een professional

geplaatst in: Inspiratie, Ondernemen | 0

groeifaseNaarmate de professional meer ervaring verwerft, neemt de nieuwsgierigheid toe. (Een ontwikkeld mens ziet meer, hetgeen ook leidt tot meer verrassingen.) Naarmate meer gelijksoortige opgaven zijn vervuld, neemt het inzicht in de verschillen toe, krijgen details meer betekenis. De professional zal telkens opnieuw zoeken naar oplossingsstrategieën die voor meer opgaven succesvol kunnen zijn. Vervolgens naar nieuwe denkramen die hem nieuwe strategieën kunnen opleveren. Professionele groei komt niet uitsluitend voort uit innerlijke drijfveren, hoe edel die ook mogen zijn. De professional wordt ook beïnvloed door de veranderingen die optreden in de aard van de opgaven die aan haar gesteld zijn. En in die zin zijn de huidige maatschappelijke en technologische veranderingen belangrijke impulsen voor de groei van professionals, of zouden dat althans moeten zijn. Hoewel de meeste professionals geen volledig in zichzelf gekeerde vakidioten zijn, dreigt toch af en toe het gevaar van opgesloten raken in de eigen wereld. En dan merkt de professional dat groeien niet altijd vanzelf gaat.

Groeien in het vak als beginneling is anders dan als oude rot. Studies over de levensfasen van de mens (Lievegoed, 1976 en Rümke e.a., 1963) geven ons een handreiking om dit beter te begrijpen.

De geestelijke levensfasen volgen de lichamelijke, zij het dat rond het veertigste levensjaar (de mid-life crisis) en rond het drieënzestigste (pensioen) er belangrijke onderlinge verschillen tussen mensen optreden. De een slaagt erin om met nieuwe, geestelijke energie een volgende fase in te gaan terwijl anderen langzaam ‘aftakelen’. Voor professionals zijn deze inzichten van belang omdat voor hen bij uitstek het gezegde geldt dat inzicht met de jaren komt. Het zou dan sneu zijn als zij de mid-life crisis niet zouden doorkomen. Hieronder worden de levensfasen voor professionals enigszins aangepast uitgewerkt.groeifase

De eerste groeifase: ontnuchtering en socialisatie

De eerste fase is de leer- en opleidingsfase, een pré-professionele fase als het ware. De jonge adolescent volgt een (academische) opleiding en zet de eerste stappen in het vak. Hij is volgestopt met kennis, modellen en aanpakken en bemerkt tot zijn schrik dat de praktijk anders is. Zij ervaart voor het eerst pas goed dat de werkelijkheid beweegt. Praktijkopgaven veranderen voortdurend, zijn bij het begin anders dan aan het eind. Zijn nieuwe collega’s hanteren zelden dezelfde methoden en technieken als die hem onderwezen zijn.

In deze fase is het van belang dat de ‘leerling’ in een enigermate beschermde omgeving de eerste beginselen van het vak kan opdoen. Zij zal de waarde en de betrekkelijkheid van haar opleiding gaan inzien en een realistische kijk verwerven op het vak en haar plaats in de ‘picking order’. Het is de fase van vak-socialisatie.

Het maakt in principe wel uit of het een nieuw dan wel een oud vak betreft. Toetreden tot de gelederen van een oud vak betekent dat er meer rekening moet worden gehouden met reeds lang bestaande gewoonten en gebruiken. De formele opleiding zal dan meer geïntegreerd zijn in de stands-structuren en verhoudingen. Veelal zijn introductie- en socialisatie-activiteiten gewoontegetrouw (!) geregeld. Bij redelijk nieuwe beroepen, zoals bij de informatica-professionals, is daar veel minder sprake van en moet de nieuwkomer veel zelf regelen. Er kan ook veel meer, waardoor ook de risico’s van falen toe kunnen nemen.

Aandacht van de leiding voor een goede introductie van nieuwkomers is belangrijk, maar meestal niet een zaak die zich in een grote belangstelling van de senioren mag verheugen. De jonge professional moet er ook volgens Katz (1988) zelf op letten dat hij:

  • de in de praktijk van het vak gebruikelijke aanpakken onder de knie krijgt;
  • zo snel mogelijk weet waarom tegen sommige collega’s opgekeken wordt en op anderen neergekeken;
  • weet hoe men tegen hem aankijkt;
  • veel praat met senioren;
  • weet met wie je debatteert en met wie niet;
  • de verwachtingen kent van haar gelijken, van degenen die boven haar staan en van degenen aan wie zij opdrachten mag geven;
  • zich een eigen plaats verwerft in de sociale structuur;
  • weet hoe men met klanten, cliënten of opdrachtgevers omgaat;
  • zich aanpassend aan deze nieuwe wereld zichzelf blijft.

Aan het einde van deze fase weet de leerling-professional wat het vak inhoudt, wat hem te wachten staat als hij in zijn missie volhardt en wat hij wel en niet beheerst. Meestal is zij dan al reddeloos verloren voor een ander vak, soms volgt een verandering van werkkring. De echte keuze voor een professionele loopbaan vindt nu plaats.

De tweede groeifase: profilering en verbreding

De tweede fase is die van verbreding. De leerling is nu gezel en van haar worden prestaties verwacht. Met groot enthousiasme worden de zaken aangepakt, zij wil de verwachtingen waarmaken. Met elke volbrachte taak neemt het ervaringsgewicht toe. Al vlug kan hij putten uit eigen ervaring en worden vraagstukken zelfstandig aangepakt. Theoretische noties worden weggedrukt achter spectaculaire praktijkervaringen. Er worden nieuwe aanpakken bedacht en uitgeprobeerd. Nieuwe toepassingen worden gevonden voor bestaande methoden. Na verloop van tijd bemerkt zij dat haar oordeel aan gezag wint. Relaties met vakgenoten worden verdiept door samen aan opgaven te werken. Men gaat hem kennen. Langzaam bouwt hij een eigen netwerk op. Zij begint zich te specialiseren wanneer zij bemerkt, dat men haar voor bepaalde vragen gaat benaderen.

De derde groeifase: groeien naar inzicht en integratie

Dan begint met het afnemen van de lichamelijke vitaliteit de overgang naar de derde fase. Sommigen proberen krampachtig levensstijl en -tempo van de jaren ervoor vast te houden. Voor anderen is het een sein om het kalmer aan te doen. De professional die het zich bewust is, zoekt naar een nieuw niveau van functioneren. De geestelijke vitaliteit gaat de lichamelijke vitaliteit overnemen. De mid-life crisis is een kruispunt van wegen, vooral voor professionals. Hier begint de fase van integratie. Integratie van theorie en praktijk, van denken en doen, maar vooral van de in de praktijk van jaren verworven inzichten en minitheorietjes, gelezen boeken discussies met vakgenoten en buitenstaanders.

Het is geen terugtrekking in de beslotenheid van de eigen werkkamer, maar een vorm van actieve reflectie. In deze fase probeert de professional een hogere vorm van probleemoplossing te vinden, maar wel in zijn eigen praktijk. Zij aarzelt vaker met definitieve conclusies, conclusies ‘ontstaan’ meer. Zij is vaker dan voorheen bezig met het toetsen en uitdragen van inzichten, dan met het formuleren ervan. Hij ontwerpt nieuwe concepties, nieuwe denkramen en daarop gebaseerde oplossingsstrategieën. Zij is vaker vraagbaak dan vrager. Het gaat hem nu niet alleen om wat hij zelf presteert, maar ook en steeds meer om de mogelijkheden die hij andere kan bieden. Collega’s en klanten gelijk.

De vierde groeifase: creativiteit en (nog steeds) eigenwijsheid

Tegen de tijd dat zijn omgeving voorzichtig begint te vragen wanneer hij het eens kalmer aan gaat doen, zijn de leeftijdsgenoten van de professional al met pensioen. Zij staat voor een nieuw kruispunt: voor de oude dag is over het algemeen goed gezorgd, maar dat betekent niet dat haar geest met pensioen moet! ‘Old soldiers never die’, dat geldt zeker voor professionals. Voor hen die het kunnen opbrengen en die zich erop hebben voorbereid, breekt de vierde fase aan, een tijd van grote creatieve scheppingskracht. De professional in deze fase concentreert zich op de essenties van scherp geselecteerde taken. Hij beseft dat het vooral anderen zijn die moeten profiteren van zijn inzichten. Het is de fase van geestelijke rijping.

Conclusie

Dat kenmerkend voor professionals is dat zij groeien, moge nu duidelijk zijn. Ook hopen wij te hebben aangetoond dat deze groei niet iets zou moeten zijn, dat je over je heen laat komen. Nee, professionals moeten hun groei zelf besturen. Bovendien hebben wij laten zien, dat professionals een natuurlijke groei doormaken met fasen en al.

(Ontleend aan ‘Bezeten van je vak’, Kluwer 1990)

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.